Milletvekili Adaylığı

Demokrasiler cumhuriyetlerin, seçimler ise demokrasilerin vazgeçilmez unsurlarıdır. İnsanlık, sınırların ve nüfusların genişlemesi gibi nedenlerle, doğrudan demokrasi yöntemini kural olarak terk etmiştir. Dolaylı demokrasilerde ise vatandaşlar, fikirleri ve görüşlerini her platformda en iyi temsil edeceğine inandığı kişileri, yasama ve yürütme işini görmek üzere görevlendirmektedir. Bu yazımızda işte tam da bu temsilcilik görevine talip olanların, ülkemizde seçilmek için ne gibi yasal şartları haiz olması gerektiğini inceleyeceğiz.

Milletvekili Genel Seçimleri

Türkiye Büyük Millet Meclisi genel oyla seçilen beş yüz elli milletvekilinden oluşmaktadır. Meclisi oluşturan milletvekillerinin seçimi; yargı denetiminde, nispi temsil sistemine göre, genel, eşit ve gizli oyla, tüm yurtta aynı gün olmak üzere dört yılda bir yapılmaktadır. Oy verme günü, bir önceki seçimin yapıldığı tarihten itibaren dört yılın dolmasından önceki son Pazar günüdür.

Milletvekili Seçimlerinde Adaylık

Milletvekili seçilebilmek için gereken şartlar Anayasa ve 2839 Sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu’nda belirlenmiştir. Buna göre milletvekili adayının dikkat etmesi gereken dört husus bulunmaktadır: Anayasa ve Kanundaki yaş ve vatandaşlık yeterliliğini sağlamak; seçilmeye engel hali olmamak; bir siyasi partiden aday olunacaksa o siyasi partinin seçime girebiliyor olması ve bu partinin Tüzüğünde belirtilen özellikleri taşımak ve aday olmak için istifa edilmesi gereken kişilerden birisi ise görevinden istifa etmek.

1-) Yaş ve Vatandaşlık

25 yaşını dolduran her Türk vatandaşı milletvekili seçilebilir. Adayların, başvuru tarihi itibariyle değil, seçim tarihi itibariyle 25 yaşını doldurmuş olması gerekmektedir. Kimlerin Türk vatandaşı olarak kabul edileceği Kanunla belirlenmiştir. Vatandaşlık kavramı burada ayrıntılı incelenmeyecekse de söylenmesi gereken, kişinin adaylık başvurusunu yaptığı sırada Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olduğunu ispatlaması gerektiğidir. Vatandaşlıktan çıkmış olanlar aday olamazlar.

2-) Seçilmeye Engel Haller

Bir adayın yaş ve vatandaşlık şartlarını taşıması yanında Anayasa m76/2 ve 2839 Sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m11’deki sakıncaları taşımaması gerekmektedir. Kanun’un ilgili hükmü şu şekildedir: 2839 SyK. m11 Milletvekili Seçilemeyecek Olanlar

• İlkokul mezunu olmayanlar,

• Kısıtlılar,

• Yükümlü olduğu askerlik hizmetini yapmamış olanlar,

• Kamu hizmetinden yasaklılar,

• Taksirli suçlar hariç, toplam bir yıl veya daha fazla hapis veya süresi ne olursa olsun ağır hapis cezasına hüküm giymiş olanlar,

• Affa uğramış olsalar bile;

1. Basit ve nitelikli zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas gibi yüz kızartıcı suçlar ile istimal ve istihlak kaçakçılığı dışında kalan kaçakçılık suçları, resmî ihale ve alım satımlara fesat karıştırma veya Devlet sırlarını açığa vurma suçlarından biriyle mahkûm olanlar,

2. Türk Ceza Kanununun İkinci Kitabının, birinci babında yazılı suçlardan veya bu suçların işlenmesini aleni olarak tahrik etme suçundan mahkum olanlar,

3. (Değişik: 2/1/2003-4778/15 md.) Terör eylemlerinden mahkûm olanlar,

4. Türk Ceza Kanununun 536 ncı maddesinin birinci, ikinci ve üçüncü fıkralarında yazılı eylemlerle aynı Kanunun 537 nci maddesinin birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü ve beşinci fıkralarında yazılı eylemleri siyasi ve ideolojik amaçlarla işlemekten mahkum olanlar.

a. Eğitim

İlkokul mezunu olmayan birisinin milletvekili seçilmesi imkanı bulunmamaktadır. Kişinin ilkokulu sonradan dışarıdan bitirmiş veya ilkokul düzeyinde eğitim almış olması halinde adaylığı kabul edilmektedir. Yüksek Seçim Kurulu, bağımsız adaylık başvurusu ya da siyasi partilerin aday listeleri sunması sırasında adaya ait diploma örneğini de istemektedir.

b. Kısıtlılık

Kısıtlılar da milletvekili seçilemezler. Bir kimsenin kısıtlı olduğu mahkeme kararıyla belirlenmektedir. Medeni Kanun hükümlerince hakkında kısıtlılık kararı bulunan ve kendisine vasi tayin edilmiş kişiler seçilme hakkını kullanamazlar. Burada oy kullanmadaki kısıtlılıktan kısaca bahsetmek gerekir. Yüksek Seçim Kurulu, Medeni Kanun m408 uyarınca kendi isteği ile kısıtlanan kişilere seçmen olma hakkı tanımıştır. Fakat bu kişilerin yine de milletvekili seçilme imkanı bulunmamaktadır.

c. Askerlik

Yine erkek adaylardan yükümlü olduğu askerlik hizmetini yerine getirmeyenlerin seçilme imkanı bulunmamaktadır. Burada yaygın kanaatin aksine, askerliğin halk arasındaki deyimi ile tecil edilmiş olması yeterli değildir. Örneğin, kişinin askerliğini, sağlık, eğitim veya başka bir nedenle ileri bir tarihte yapmak üzere tecil ettirmiş olması durumunda aday olma imkanı yoktur.

Ancak askerlik hizmetini yerine getirmiş, askerliğe elverişli olmayan ya da kanunlardaki şartları taşıması nedeni ile askerlik hizmetini bir bedel ödeyerek ya da başka bir şekilde yapmış sayılan kişiler milletvekili adayı olabilmektedir.

d. Yasada Sayılı Suçlardan Ceza Almış Olmak

Taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis ve süresi ne olursa olsun ağır hapis cezasına hüküm giymiş olanlar da aday olamamaktadır. Tabi bu aday olamama kesin ve sonsuza dek hüküm ifade etmez. Hükmü infaz edilmiş kişiler, adli sicil arşiv kaydından bu cezası silinirse ya da memnu hakların iadesi kararı alırsa aday olabilir. Ceza ay olarak verilmişse gün hesabı yapılır.

Örneğin 12 ay hapis cezası almış birinin cezası 360 gün olarak hesaplanır ve bir yıldan az kabul edilir. Bir yıllık para cezasına mahkumiyet, suç yüz kızartıcı nitelikli değilse seçilmeye engel teşkil etmez. Madde metninde yazılı yüz kızartıcı suçlardan, sadece düzenlemede sayılı yüz kızartıcı suçlar anlaşılmalıdır. Yüksek Seçim Kurulu, “gibi yüz kızartıcı suçlar” ibaresinden sadece bu maddede sayılı yüz kızartıcı suçların anlaşılması gerektiğini söylemiştir. Mahkeme kararları ile kamu hizmetinden yasaklı bulunanlar ve 2839 Sayılı Kanun’un 11. maddesinde yer alan suçlardan ceza almış olanlar, adli sicil ve arşiv kaydında milletvekili seçilmesine engel bir ceza almış olduğu görülüyorsa aday olamazlar. Burada ayrımın yapılması için öncelikle hangi suçların seçilmeye engel olduğunun bilinmesi gerekir.

Milletvekili seçilmeye engel suçlar şunlardır:

• Zimmet

• İrtikap

• Rüşvet

• Hırsızlık

• Dolandırıcılık

• Sahtecilik

• İnancı kötüye kullanma

• Dolanlı iflas

• İstimal ve istihlak (kullanma ve tüketme) kaçakçılığı dışındaki kaçakçılık suçları

• Resmi ihale ve alım satımlara fesat karıştırma

• Devlet sırlarını açığa vurma

• 765 Sayılı (Mülga)TCK’nın İkinci Kitap Birinci Bap’ında yazılı suçlar (Bu suçlar Devletin Şahsiyetine Karşı Suçlar başlığı altında m125- 173 arasında düzenlenen suçlardır.)

• Terör suçları

• 765 Sayılı (Mülga) TCK m536/1,2,3 ve m537/1,2,3,4,5 in siyasi ve ideolojik amaçlarla işlenmiş olması hali (siyasi amaçlı pankart yapıştırma, duvara yazı yazma vb. suçlar

Adli sicil kaydında bu cezalardan hüküm giydiği anlaşılanların doğrudan aday olması imkanı bulunmamaktadır. Öncelikle cezanın yerine getirilmesi (infazı) ile hükmün, sicil kaydından silinip otomatik olarak arşiv kaydına alınmış olması gerekir. Bir hükmün yerine getirilmesinde, hüküm hiçbir başvuruya gerek olmadan arşiv kaydına alınır.

Kişi, yerine getirdiği bir cezayı hala sicil kaydında görüyorsa, Adli Sicil Genel Müdürlüğü’ne başvurarak arşiv kaydına aldırılmasını sağlayabilir. Şu kadar ki hükmün arşiv kaydına alınması tek başına seçilme hakkı tanımaz. Arşiv kaydında görülen cezalar ve yerine getirmeler (infazlar) gerekli yasal koşulların oluşması ve sürelerin geçmesi halinde silineceğinden aday olmak isteyen kişinin, Adli Sicil Genel Müdürlüğü’ne başvurarak bu kayıtları sildirmesi ya da memnu hakların iadesi kararının alınmış olması gerekir. Memnu hakların iadesi kararı cezayı veren mahkeme ya da dengi bir mahkemeye başvuru halinde verilir.

Yüksek Seçim Kurulu’nun bir 2011 yılında yapılan Milletvekili Genel Seçiminde mahkumiyet hükmü bulunanlarla ilgili aradığı koşullar şu şekildedir:

“…Ayrıca adli sicil kaydında sabıkası bulunan adayların;

1.     2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanununun 11. maddesi (f) fıkrasında belirtilen suçlardan ve (e) fıkrasında söz edildigi gibi taksirli suçlar hariç bir yıl veya daha fazla hapis veya süresi ne olursa olsun agır hapis cezasına hüküm giymis olanların, Kesinlesmis cezalarının infazından sonra, 765 sayılı Türk Ceza Kanununun 121 – 122 – 123 – 124. veya 5352 sayılı Adli Sicil Kanununun 13/A maddelerine göre mahkumiyet kararlarına iliskin olarak ayrı ayrı Memnu Hakların _adesi kararları almaları ve kararın kesinlesme serhli (açıklamalı),

2.     Yine, 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanununun 11. maddesinin (f) fıkrasında yazılı suçlardan ve (e) fıkrasında belirtilen taksirli suçlar hariç bir yıl veya daha fazla hapis veya süresi ne olursa olsun agır hapis cezasına hüküm giymis olup da cezaları 647 sayılı Kanunun 6. maddesi uyarınca ertelenmiş olanların, 765 sayılı Türk Ceza Kanununun 95/ II. maddesine göre, hüküm tarihinden itibaren bes yıl içinde, baska bir suçtan hüküm giymemis olduklarını kanıtlayabilmeleri için söz konusu tecilli mahkumiyet kararlarının kesinlesme serhli (açıklamalı),

3.     2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanununun 11/f maddesinde belirtilenler dısındaki diger kasıtlı bir suçtan dolayı 1 yıldan az süre ile ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 53. maddesinde öngörülen seçilme hakkı yoksunlugunu doguracak biçimde kesinlesmis hapis cezası bulunanların bu cezalarını infaz ettiklerine veya infaz etmis sayıldıklarına iliskin belgenin,

4.     Milletvekili seçilmesine engel sabıkası olanlar hakkında sonradan uyarlama yapılarak 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun degisik 231.maddesi uyarınca hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilmis olanların buna iliskin kararın,

onaylı birer örnegini eklemeleri gerektigi kanaatine varılmıştır. …”