BİST’te Borçlanma Araçları Piyasalarına Hukuki Bir Bakış

İstanbul Menkul Kıymetler Borsasının (İMKB) bir  devamı olarak faaliyetlerine başlayan Borsa İstanbul, temel olarak sermaye piyasası araçlarının ve tedavül özelliğini haiz  diğer  kıymetlerin dürüst ve rekabetçi bir  ortamda alım satımının yapılmasını  temin amacıyla, 6362 sayılı  Sermaye Piyasası Kanunu ile kurul- muştur. Bir  anonim şirket olarak yapılandırılan Borsa’nınişleyişini dü- zenleyen başlıca yasal düzenlemeler, bu kurumunun işleyişine ilişkin sair yönetmeliklerin  üstünde olarak, yukarıda bahsi geçen  Sermaye Piyasası Kanunu ve 6102 sayılı  Türk Ticaret Kanunu’dur.

Söz konusu değerlerin alıcılar satıcılar arasında el değiştirilmesini sistemli bir şekilde gerçekleştirilmesi amacıyla, Borsa çatısı altında, tedavülü amaçlanan değerlerin yapılarını, sağladıkları hakları temel alan 5 grupta  piyasalar kurulmuştur. Kendi içlerinde de  çeşitli pazarlara ayrılan ve bu  5 grubu oluşturan piyasalar; pay piyasası, gelişen işletmeler piyasası, vadeli işlem ve opsiyon piyasası, kıymetli madenler ve kıymetli taşlar piyasası ve son  olarak Borçlanma Araçları Piyasasıdır. Bu  kısa çalışmanın konusu, gelecekte daha aktif  bir  şekilde kullanılması beklenen ismi geçen  bu  son  piyasa hakkında hukukçular için  genel  bir  çerçeve fikir  sumayı amaçlamaktadır.

2. Borçlanma araçları piyasası

a.  İşlev

Borçlanma  Araçları Piyasasının  işlevi,   finansman  sağlanması olup, banka yolu  ile temin edilecek kredilere bir  alternatif sunulmaktadır.  Bu sayede şirketler için  borçlanma maliyetleri aşağıya çekilebilmektedir.Genel bir  tabir ile, şirketlerin bankalardan temin edilen kredi yolu  ile borçlanmaları durumunda, kendileri için oluşacak en büyük masraf kalemini, almış oldukları kredi borcuna ilişkin belirlenen faizler oluşturmaktadır. Borçlanma araçlarını halka arz  etme yolunu seçen bir  şirket için  ise,  ihraç  edeceği araçlara ilişkin masraf kalemlerini daha serbest bir  şekilde belirleme imkânı doğmaktadır. Örneğin, bankaların mevduat sahiplerinevermiş olduğu faiz değeri ile yine  bankaların vermiş olduğu krediler karşılığında talep ettikleri faiz değeri arasında bir  değer üzerinden Borsa’da borçlanma aracı ihracına gidilmesi durumunda,  işin  vergisel boyutu da göz  önünde bulundurulmak  kaydıyla, hem yatırımcı açısından hem de bu  yolla  borçlanan şirketler açısından avantajlı bir  durum yaratılabilir. Bununla beraber, bu  değerler istenilen aralarda tutulmasına karşın, Borsa’da işlem görmek için  gereken diğer masraf kalemlerinin varlığının, şirket açısından bu avantajı ortadan kaldırabileceği de unutulmamalıdır, örneğin aracılık faaliyetini yerine getiren kuruluşa ödenen ücretler, tanıtım masrafları, kotasyon ücreti, Sermaye Piyasası Kuruluna keza Merkezi Kayıt Kuruluşuna kayıt  ücreti gibi.  Bununla beraber, devletin de  bu  alanda yüksek borçlanmaya gitmesine, özel sektörün devlet ile bu alanda rekabet gücünün zayıf olmasında da  yine  bu  başlık altında işaret edilebilir. Borçlanma maliyetlerinin aşağı çekilmesi yanında, borçlanma aracı ihracının diğer bir  uygulama alanı da  büyük meblağların başka yollardan bir  araya getirilmesinin zor  olduğu durumlardır.

Borçlanma araçları piyasasında, şirketlerin ihraç ettiği borçlanma araçlarının yatırımcılar arasında da,  ikici  el olarak alım-satımı yapılmaktadır. Bununla beraber yine, sermaye piyasası araçları vasıtasıyla repo-ters repo işlemleri de yine bu  piyasa çatısı altında gerçekleştirilmektedir.

b.  Genel İşleyiş

i. İşlem Tarafları

Borçlanma Araçları Piyasasında, Merkez Bankası, Borsa üyesi  banka- lar ve Borsa üyesi  aracı kurumlar işlem yapabilmektedir. Üyelik için genel olarak, pazara giriş  taahhütnamesinin  onaylanmış olması, Takasbank’taki gerekli hesapların açılmış olması, işlem limiti karşılığı öngörülen teminatın yatırılmış olması ve işlem yapmaya yetkili temsilcilerin isimlerinin bildirilmiş olması gerekmektedir.

Borçlanma aracı yolu  ile finansman arayışına giren bir  şirketin, doğ- rudan Borsa’ya gelip bu araçları tek  başına satışa çıkarması mümkün değildir. Nitekim bu  noktada bir  uzmanlığa ihtiyaç duyulmaktadır. Burada devreye yatırım kuruluşları girmekte ve akdedilen halka arza aracılık sözleşmesi çerçevesince borçlanma araçlarının ihracı gerçekleştirilmektedir.

Genel nitelikteki yatırımcının, borçlanma araçları piyasasında doğru- dan işlem yapma yahut aracılar vesile  ile  piyasaya emir iletme imkânı bulunmamaktadır. Piyasada dolaşımda olan kâğıtlara ilgi duyan genel  nitelikteki yatırımcılar, ancak banka veya  aracı kurumlar  vasıtası ise  bu kâğıtlara ulaşabilmektedir. Böyle  bir  durumda, aracı kurumlar kendi adve hesaplarına Borsa’da almış oldukları kâğıtları, genel  nitelikteki yatırımcılara daha sonradan satmaktadır. Elindeki bir  borçlanma aracını çıkarmak isteyen genel  nitelikteki yatırımcı, yine bu kâğıdı doğrudan banka veya  aracı kuruma satmaktadır. Bu  açıdan, pay piyasasındakine benzer bir  yapı bu  piyasada bulunmamaktadır.

Borçlanma araçlarının Borsa üzerinde ihraç anındaki alımı ve  sonrasında bu  değerlerin alım satım yoluyla  mülkiyetinin değişmesi sadece nitelikli yatırımcılar arasında  gerçekleşmektedir. Nitelikli yatırımcı kavramı, 28/62013 sayılı  Resmi Gazetede yayımlanan Sermaye Piyasası Araçlarının Satışı Tebliği  madde 32 altında yapılmaktadır. Kısaca, nitelikli yatırımcı risk algısı  yüksek olan yatırımcı olarak tanımlanabilir. Keza  aynı şekilde, Borsa üzerinden repo-ters repo işlemleri de  nitelik yatırımcılar arasında gerçekleşmektedir.

ii. Pazarlar

Bu  piyasada faaliyet gösteren toplamda 7 adet pazar bulunmaktadır. Bunlar açıldıkları tarihe göre  eskiden yeniye  doğru aşağıdaki şekildedir:

Kesin Alım  Satım Pazarı: Bu  pazarda, daha önceden ihracı gerçekleştirilmiş borçlanma araçlarının yatırımcılar arasında alım ve satımı gerçekleştirilmektedir.

Repo-Ters Repo Pazarı: Bu pazarda, borçlanma araçlarının geri  alım vaadi ile satımı ve geri  satım vaadi ile alımı işlemleri gerçekleşmektedir. Burada el  değiştiren araçlar, bir  nevi  teminat fonksiyonu üstlenmiş olmakta, finansmana ihtiyaç duyana, alım-satım arasındaki fark kadar bir maliyet yüklenmektedir.

Nitelikli Yatırımcıya İhraç  Pazarı: Bu pazarda, ihraç yolu  ile ilk defa yatırımcılar ile  buluşacakborçlanma araçları satışa çıkmaktadır. Genel yatırımcıların bir  faaliyette bulunamadığı  bu  pazarda, ihraç yolu  ile  sa- tışa çıkan borçlanma araçları, nitelikli yatırımcılar tarafından satın alınmaktadır. Nitelikli yatırımcılar tarafından alınan bu  araçlar, daha sonra kesim alım satım pazarında yine  nitelikli yatırımcılar arasında  tedavül etmektedir.

Menkul Kıymet Tercihli Repo Pazarı: Bu  pazarda, borçlanma araç- larının geri  alım vaadi ile satımı ve geri  satım vaadi ile alım işlemleri sa- dece  bankalar arasında gerçekleşmektedir. İşlem gerçekleştikten sonra, burada  menkul kıymetler diğer repo pazarlarından farklı olarak bloke olarak  tutulmamakta ve alıcısına teslim edilmektedir. Vade  sonunda da alıcı,  teslim almış olduğu kıymetleri teslim etmesi esastır.

Bankalararası Repo-Ters Repo Pazarı: Bu pazarda, borçlanma araçlarının geri  alım vaadi ile satımı ve geri  satım vaadi ile alım işlemleri sa- dece  bankalar arasında gerçekleşmektedir.

Pay  Senedi Repo Pazarı: Bu  pazarda, paylarının piyasa değeri ve li- kiditesi diğer şirketlere göre  nispeten yüksek olan şirketlerin yer  aldığı BİST  30  Endeksi içinde yer alan şirketlere ait payların geri  alım vaadi ile satımı ve geri  satım vaadi ile alımı işlemleri gerçekleşmektedir.

Uluslararası Tahvil Pazarı: Bu pazarda, devlet hazinesi tarafından ih- raç  edilmiş dış  borçlanma araçlarının/karşılık olarak yabancı para öde- meli  araçların alım-satımı gerçekleştirilmektedir.

iii.    İşlem Gören Borçlanma Araçları

Borçlanma Araçları Piyasasında işlem gören araçlar,  günümüz şartları ve yatırımcıların ihtiyaçları doğrultusunda  şekillenmektedir.  Mevcut durumda,  işlem görmekte olan borçlanma araçları aşağıdaki şekilde tezahür etmekte olup, Borsa İstanbul Yönetim Kurulu alacağı bir  kararla farklı araçları aşağıda bahsi geçen  listeye ekleyebileceği gibi  bu  listenin kapsamını da  daraltabilir.

Devlet İç Borçlanma Senedi: Devlet  Hazinesi tarafından yurt içi piyasada ihraç edildikten sonra, Borsa’ya getirilerek vadeleri boyunca alınıp satılan borçlanma araçlarını ifade   etmektedir. En  sık  kullanılan tasnif şekli bu  senetlerin vadelerine göre  belirlenmekte olup, vadesi 1 yıl ve üs- tünde olanlara devlet tahvili, altında olanlara hazine bonosu denilmektedir.

Merkez Bankası Likidite Senedi: Merkez bankasının  91  günü aşma- yan vadeler ile nominal değerinin altında fiyatlar ile,  piyasadaki likidite- nin düzenlenmesi amacıyla ihraç ettiği  bir  borçlanma aracıdır.

Gelir  Ortaklığı Senedi: Devlet Hazinesinin çıkarıp, kamuya ait alt yapı Tesislerinin gelirleri üzerinden borçlandığı, değişken faizli  bir  tahvildir.

Gelire Endeksli Senet: Devlet  Hazinesinin çıkarıp, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı, Devlet  Malzeme Ofisi,  Devlet  Hava  Meydanları İşletmeleri ve Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğünden bütçeye aktarılan hasılat payları üzerinden borçlanılan bir  borçlanma aracıdır.

Özel  Sektör Tahvili: Anonim şirketler tarafından çıkarılıp, vadesi en az  1 yıl olan ve faiz  getirisi sabit veya  değişken olarak belirlenebilen bir borçlanma aracı çeşididir.

Finansman Bonosu: Vadesi 1 yıl altında olarak düzenlenerek, iskontolu olarak ihraç edilip kısa vadeli borç teminine hizmet eden bir  borçlanma aracıdır.

Banka Bonosu: Bankaların, vadesini 1 yıl altında belirleyerek iskontolu olarak ihraç ettikleri bir  borçlanma aracıdır.

İpotek ve  Varlık  Teminatlı Menkul Kıymet: Finansman arayışında olan kişinin, teminat varlıklar karşılığında ihraç ettiği  bir  borçlanma ara- cıdır. Bu  borçlanma aracı itfa  edilene kadar,  teminat olarak gösterilen varlıklar, teminat amacı dışında tasarruf edilemez, rehnedilemez, teminat gösterilemez,  haczedilemez, iflas  masasına dâhil edilemez, bunlar hak- kında ihtiyati tedbir kararı verilemez.

Varlığa  veya  İpoteğe Dayalı Menkul Kıymet: Fon veya  devralınacak varlıklar karşılık gösterilerek ihraç edilen bir  borçlanma aracıdır. Bu  kıymetler itfa  edilene kadar, oluşturulan fon  varlığı   başka bir  amaçla tasarruf edilemez, haczedilemez, iflas  masasına dâhil edilemez ve bunlar hakkında ihtiyati tedbir kararı verilemez. Ancak, kredi almak, türev araç işlemleri veya fon adına taraf olunan benzer nitelikteki işlemlerde bulunmak amacıyla teminat gösterilebilir.

Kira Sertifikaları: Anonim şirket olarak kurulan varlık kiralama şirketleri tarafından bir  varlık veya  hakkın finansmanını sağlamak üzere ihraç  edilen ve  hak sahibine bu  varlık veya  haktan elde  gelir  oranında kazanç sağlayan bir  borçlanma aracıdır.

c.  Değerler ile  Piyasa

Borçlanma Araçları Piyasası 2014 yılı değerleri diğer piyasaların çok üzerindedir. Günlük işlem hacmi 30,46 milyar TL olup, senelik olarak bu değer 7,65 trilyon TL’ye çıkmaktadır. Bu işlemlerin çok  büyük kısmı repo pazarlarında gerçekleşmektedir. Borçlanma Araçları Piyasasında yapılan işlemler, toplam Borsa’daki işlem hacminin % 85,2’sini oluşturmaktadır. Hisse senetlerinin alım-satımının yapıldığı ve işlem hacmi itibari ile ikinci sırada bulundan pay piyasası toplam hacimde 873 milyar TL ile % 9,7’lik bir kapsamda kalmaktadır. 2014 senesi içinde, nitelikli yatırımcıya ihraç pazarında 53  adet borçlanma aracı ihraç edilmiş, bu sayede özel sektördeki şirketlere önemli bir finansman kaynağı sağlanmıştır.

Sonuç olarak

Türkiye’de yeni büyümeye başlayan Sermaye Piyasalarının gerekli atılımları yaparken, hukukçulara da görev düşmektedir. Şirketlerin ihraçta bulunmadan önce hazırlamakla yükümlü oldukları raporlarda şirket açısından önem teşkil eden büyük dava ve davaların değerlendirilmesi, aracılık faaliyetini üstlenen kuruluşlar  ile  imzalanacak halka arza aracılık  sözleşmelerinin hazırlanması, bunlardan doğacak uyuşmazlıkların çözümlenmesi, keza aracı  kuruluşların  kuracakları  konsorsiyumların hukuki temelinoluşturulması, yatırımcıların borsa işlemlerinden doğacak uyuşmazlıklarının çözümü, borsada denetim-gözetim faaliyetleri ile ulaşı- lan sonuçların değerlendirilmesi hep  bu  görev  alanı içinde değerlendirile- bilecek başlıklar olarak örnek verilebilir. Bununla beraber, bu  hususlara ilişkin gerekli hukuki yardımı sunabilmek için  de  Borsa’yı ve işleyişi yakından tanımak gerekmektedir.